Szczepienia przeciw HPV mają być obowiązkowe od 2027 roku. Dlaczego ta zmiana ma znaczenie?

Ministerstwo Zdrowia zapowiedziało, że od 1 stycznia 2027 roku szczepienie przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) ma zostać włączone do obowiązkowej części Programu Szczepień Ochronnych dla dzieci objętych programem. Szczepienie HPV to ważny element, którego celem jest profilaktyka onkologiczna, w tym ograniczanie ryzyka takich chorób jak rak szyjki macicy. Zwiększenie odsetka zaszczepionych dziewczynek i chłopców może w kolejnych dekadach ograniczyć liczbę zakażeń HPV, zmian przednowotworowych i nowotworów zależnych od tego wirusa. Na wejście w życie oraz ostateczny zakres nowych zasad trzeba jednak patrzeć zgodnie z ich aktualnym statusem – jest to zapowiedziana zmiana, a jej szczegóły powinny wynikać z ostatecznych przepisów.

Co ma się zmienić w szczepieniach przeciw HPV od 2027 roku?

Obecnie powszechny program bezpłatnych szczepień przeciw HPV obejmuje w Polsce dziewczynki i chłopców po ukończeniu 9. roku życia do ukończenia 14 lat. Szczepienie ma status zalecanego, a decyzję o jego wykonaniu podejmuje rodzic lub opiekun prawny dziecka.
Zgodnie z zapowiedzią Ministerstwa Zdrowia od 1 stycznia 2027 roku szczepienie przeciw HPV ma zostać włączone do szczepień obowiązkowych dla dzieci objętych nowymi zasadami. Oznaczałoby to zmianę statusu szczepienia, a nie zmianę jego podstawowego celu. Nadal byłaby nim ochrona dziecka przed zakażeniami, które w przyszłości mogą prowadzić do zmian przednowotworowych, nowotworów i brodawek narządów płciowych.
Z perspektywy zdrowia publicznego znaczenie tej decyzji polega przede wszystkim na możliwości zwiększenia wyszczepialności. Im większa część populacji uzyska ochronę przed najgroźniejszymi typami HPV, tym mniejsza może być cyrkulacja wirusa i liczba nowych zakażeń. Efektów nie należy jednak oczekiwać natychmiast. Nowotwory związane z przetrwałym zakażeniem HPV rozwijają się zwykle przez wiele lat, dlatego pełne korzyści społeczne szczepień będą widoczne w perspektywie kolejnych dekad.
Upowszechnienie szczepień może oznaczać:

• mniej zakażeń onkogennymi typami HPV,
• mniej zmian przednowotworowych wymagających obserwacji lub leczenia,
• mniej przypadków nowotworów zależnych od HPV,
• ograniczenie występowania kłykcin kończystych wywoływanych przez określone typy wirusa,
• zmniejszenie nierówności w dostępie do profilaktyki,
• mniejsze obciążenie pacjentów i systemu ochrony zdrowia diagnostyką oraz leczeniem następstw zakażenia.

Szczepienie nie zastępuje jednak badań profilaktycznych. Zaszczepione kobiety nadal powinny wykonywać badania przesiewowe raka szyjki macicy zgodnie z aktualnymi zaleceniami, ponieważ szczepionki nie obejmują wszystkich typów HPV mogących wywołać nowotwór.

Jak wirus HPV zagraża kobietom i mężczyznom?

HPV to grupa ponad 200 typów wirusa brodawczaka ludzkiego. Część z nich zakaża skórę, a część błony śluzowe okolic intymnych, odbytu oraz jamy ustnej i gardła. Do zakażenia dochodzi przede wszystkim podczas bliskiego kontaktu skóra–skóra i kontaktów intymnych. Pełny stosunek nie jest konieczny do przeniesienia wirusa, a prezerwatywa zmniejsza ryzyko zakażenia, ale nie eliminuje go całkowicie.
Zakażenia HPV są bardzo częste. W większości przypadków układ odpornościowy usuwa wirusa bez leczenia i bez trwałych konsekwencji. Problemem jest zakażenie przetrwałe, szczególnie typem wysokiego ryzyka onkologicznego. Może ono prowadzić do nieprawidłowych zmian komórkowych, a po latach do rozwoju nowotworu.
Onkogenne typy HPV są związane z rozwojem:

• raka szyjki macicy,
• części nowotworów sromu i pochwy,
• raka prącia,
• raka odbytu,
• części nowotworów jamy ustnej i gardła.

Inne typy wirusa, określane jako niskiego ryzyka onkologicznego, mogą wywoływać kłykciny kończyste, czyli brodawki pojawiające się w okolicy narządów płciowych i odbytu. Nie są one zmianami nowotworowymi, ale mogą nawracać i wymagać leczenia.

Dlaczego przeciw HPV najlepiej szczepić dzieci?

Największą korzyść ze szczepienia uzyskuje się przed pierwszym kontaktem z wirusem. Z tego powodu szczepionkę podaje się dzieciom i młodym nastolatkom, zanim rozpoczną aktywność seksualną. Nie jest to ocena dojrzałości dziecka ani założenie dotyczące momentu rozpoczęcia współżycia. To działanie wyprzedzające- odporność ma powstać, zanim pojawi się ryzyko zakażenia.
Za szczepieniem w młodym wieku przemawia również silna odpowiedź immunologiczna organizmu. Dzieci i młodsi nastolatkowie zwykle wytwarzają po szczepieniu bardzo dobrą odpowiedź przeciwciał. Schemat szczepienia zależy od wieku, stanu odporności i zastosowanego preparatu. W ramach obecnego polskiego programu dzieci otrzymują dwie dawki w odstępie od 6 do 12 miesięcy.
Szczepionka nie zawiera żywego wirusa i nie może spowodować zakażenia HPV. Jej zadaniem jest przygotowanie układu odpornościowego do rozpoznania wybranych typów wirusa i szybkiej reakcji po kontakcie z nimi.

Dlaczego należy szczepić zarówno dziewczynki, jak i chłopców?

HPV nie jest wyłącznie problemem ginekologicznym. Zakażeniu ulegają osoby każdej płci, a wirus może być przekazywany kolejnym partnerom. Chłopcy i mężczyźni również chorują na nowotwory oraz inne choroby związane z HPV.
Szczepienie chłopców zapewnia im bezpośrednią ochronę przed typami wirusa związanymi między innymi z rakiem prącia, odbytu, częścią nowotworów gardła oraz kłykcinami kończystymi. Jednocześnie ogranicza przenoszenie wirusa w populacji. Szczepienie obu płci pozwala więc budować ochronę populacyjną i nie przenosi całej odpowiedzialności za profilaktykę HPV na dziewczęta i kobiety.
Ma to szczególne znaczenie również dlatego, że dla mężczyzn nie istnieje odpowiednik powszechnego programu badań przesiewowych szyjki macicy. Profilaktyka zakażenia przed ekspozycją na wirusa jest zatem jednym z najważniejszych dostępnych sposobów ograniczania ryzyka chorób HPV-zależnych u chłopców i mężczyzn.

Czy osoby dorosłe również mogą zaszczepić się przeciw HPV?

Szczepienie przeciwko HPV mogą wykonać także osoby dorosłe, które nie zostały zaszczepione wcześniej albo nie ukończyły pełnego schematu. Zgodnie z aktualną wiedzą medyczną szczepienie jest zalecane osobom niezaszczepionym do 26. roku życia. U osób w wieku od 27 do 45 lat decyzję podejmuje się indywidualnie, po uwzględnieniu wcześniejszych szczepień, możliwej ekspozycji na HPV, stanu zdrowia i potencjalnych korzyści.
Przebyte kontakty seksualne, stały związek lub dodatni wynik testu HPV nie oznaczają automatycznie, że szczepienie nie ma już znaczenia. Dorosła osoba mogła zetknąć się tylko z niektórymi typami wirusa, dlatego szczepionka może nadal zapewnić ochronę przed pozostałymi typami objętymi preparatem.
Trzeba jednak podkreślić, że szczepienie ma charakter profilaktyczny. Nie usuwa istniejącego zakażenia HPV, nie powoduje cofnięcia zmian przednowotworowych i nie zastępuje leczenia ani kontroli zaleconych po nieprawidłowym wyniku cytologii, testu HPV lub badania histopatologicznego.
W Intima Clinic można skonsultować wskazania i wykonać szczepienie przeciw HPV. Dotyczy to również osób dorosłych. Szczepienie poprzedza kwalifikacja medyczna, a liczbę dawek i odstępy między nimi dobiera się do wieku, stanu zdrowia oraz historii wcześniejszych szczepień.

Najczęstsze pytania o szczepienia przeciw HPV – FAQ

Czy szczepienie przeciw HPV chroni przed wszystkimi typami wirusa?

Nie. Szczepionki chronią przed wybranymi typami HPV, w tym tymi, które odpowiadają za znaczną część nowotworów zależnych od tego wirusa. Nie obejmują jednak wszystkich jego typów, dlatego nadal potrzebne są badania profilaktyczne i konsultacja w razie wystąpienia niepokojących zmian.

Czy można zaszczepić się po wykryciu HPV?

Tak, dodatni wynik testu HPV nie zawsze wyklucza szczepienie. Preparat nie leczy wykrytego zakażenia, ale może chronić przed innymi typami wirusa, z którymi organizm nie miał kontaktu. Decyzję warto omówić z lekarzem, szczególnie gdy pacjent pozostaje pod kontrolą z powodu zmian przednowotworowych.

Czy zaszczepiona kobieta nadal powinna wykonywać cytologię lub test HPV HR?

Tak. Szczepienie i badania przesiewowe są uzupełniającymi się elementami profilaktyki raka szyjki macicy. Szczepionka zmniejsza ryzyko zakażenia najgroźniejszymi typami wirusa, natomiast badania pozwalają wykrywać zakażenia wysokiego ryzyka i zmiany, które mogły już powstać.

Jakie reakcje mogą wystąpić po szczepieniu?

Najczęściej są to przejściowy ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wkłucia, ból głowy, zmęczenie, stan podgorączkowy albo gorączka. Po szczepieniu może wystąpić omdlenie związane z reakcją na wkłucie, szczególnie u nastolatków, dlatego po podaniu preparatu zalecana jest krótka obserwacja. Ciężkie reakcje alergiczne zdarzają się rzadko, a punkt szczepień jest przygotowany do udzielenia natychmiastowej pomocy.
Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje profesjonalnej porady lekarskiej.

Autor / konsultacja merytoryczna: Dr n. med. Tomasz Basta i zespół specjalistów Intima Clinic

Dr n. med. Tomasz Basta jest specjalistą ginekologii i położnictwa, założycielem Intima Clinic Group oraz ekspertem w zakresie ginekologii estetycznej, plastycznej, regeneracyjnej i uroginekologii. W Intima Clinic zajmuje się diagnostyką i leczeniem problemów związanych ze zdrowiem intymnym kobiet, w tym nietrzymaniem moczu, atrofią pochwy, liszajem twardzinowym, bliznami krocza oraz zespołem rozluźnienia pochwy. Od 2023 roku pełni funkcję Prezesa Polskiego Towarzystwa Ginekologii Estetycznej i Rekonstrukcyjnej.