Cytomegalia jest zakażeniem wywoływanym przez wirusa CMV. U przyszłej mamy najczęściej przebiega bezobjawowo lub przypomina łagodne przeziębienie, ale pierwotne zakażenie we wczesnej ciąży może zostać przeniesione przez łożysko i wpłynąć na rozwój dziecka. Jeśli wynik CMV IgM jest dodatni albo badanie USG wykazuje nieprawidłowości mogące wskazywać na infekcję, nie należy zwlekać z konsultacją ginekologiczną – konieczna jest pogłębiona diagnostyka, a nie samodzielna interpretacja wyników.

Czym jest cytomegalia i dlaczego może być niebezpieczna w ciąży?

Cytomegalia jest chorobą wirusową wywoływaną przez wirusa cytomegalii – CMV, należącego do rodziny herpeswirusów. Po zakażeniu wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej i może okresowo się reaktywować. Możliwe jest również ponowne zakażenie innym szczepem CMV.

Dla zdrowej osoby dorosłej zakażenie zazwyczaj nie stanowi poważnego zagrożenia. Szczególne znaczenie ma jednak w ciąży, ponieważ wirus może przedostać się przez łożysko do płodu. Mówimy wtedy o wrodzonym zakażeniu CMV, które jest jedną z najczęstszych infekcji wrodzonych.

Największe ryzyko poważnych następstw wiąże się z pierwotnym zakażeniem ciężarnej na początku ciąży. Prawdopodobieństwo przeniesienia wirusa na płód rośnie wraz z czasem trwania ciąży, ale konsekwencje zakażenia są najczęściej najpoważniejsze, gdy dochodzi do niego w pierwszym trymestrze.

Zakażenie CMV we wczesnym okresie ciąży może wiązać się między innymi z:

  • poronieniem lub obumarciem ciąży,
  • porodem przedwczesnym,
  • zahamowaniem wzrastania płodu,
  • małogłowiem i zmianami w obrębie ośrodkowego układu nerwowego,
  • zaburzeniami widzenia,
  • niedosłuchem,
  • opóźnieniem rozwoju psychoruchowego.

Nie oznacza to jednak, że każde zakażenie matki prowadzi do zakażenia dziecka ani że u każdego zakażonego płodu rozwiną się powikłania. Większość dzieci z wrodzonym CMV nie ma objawów po urodzeniu, chociaż niektóre następstwa, zwłaszcza niedosłuch, mogą ujawnić się później.

Jak można zarazić się cytomegalią?

Wirus CMV jest przenoszony przez kontakt z płynami ustrojowymi, między innymi ze śliną, moczem, krwią, nasieniem i wydzieliną dróg rodnych. Do zakażenia nie dochodzi zazwyczaj przez przypadkowy, krótki kontakt. Większe znaczenie ma częsty i bliski kontakt z osobą wydalającą wirusa.

Jednym z najważniejszych źródeł zakażenia są małe dzieci, zwłaszcza uczęszczające do żłobków i przedszkoli. Mogą one przez długi czas wydalać duże ilości wirusa ze śliną i moczem, nie wykazując przy tym żadnych objawów. Z tego powodu na zakażenie szczególnie narażone są mamy małych dzieci, opiekunki, nauczycielki przedszkolne i osoby pracujące w żłobkach.

Ryzyko można ograniczać poprzez:

  • dokładne mycie rąk po zmianie pieluchy, pomocy dziecku w toalecie lub kontakcie z jego śliną,
  • nieużywanie wspólnych sztućców, kubków i szczoteczek do zębów,
  • niejedzenie po dziecku i niewkładanie jego smoczka do własnych ust,
  • unikanie całowania małego dziecka bezpośrednio w usta,
  • regularne czyszczenie przedmiotów mających kontakt ze śliną lub moczem.

Zasady te zmniejszają ryzyko, ale nie pozwalają wyeliminować go całkowicie.

Kiedy wykonać badania w kierunku cytomegalii?

Podstawą diagnostyki u kobiety planującej ciążę lub będącej we wczesnej ciąży jest oznaczenie przeciwciał przeciwko CMV w klasach IgG i IgM. Najlepiej wykonać oba oznaczenia jednocześnie, ponieważ dopiero ich zestawienie pozwala wstępnie ocenić, czy pacjentka miała wcześniej kontakt z wirusem i czy mogło dojść do niedawnego zakażenia.

Ze względu na ryzyko, każda kobieta planująca ciążę powinna wykonać badania przeciwciał w kierunku cytomegalii. Szczególnie narażone na zachorowanie (infekcja przebiega jak przeziębienie lub bezobjawowo) są matki dzieci przedszkolnych i żłobkowych.

Wyniki stwierdzające obecność przeciwciał IgG dodatnich oraz IgM ujemnych potwierdzają, że pacjentka już miała kontakt z cytomegalią. To pozwala odstąpić od dalszej diagnostyki.

Natomiast wyniki IgG ujemne oraz IgM ujemne są wskazaniem do wykonania w pierwszej połowie ciąży ponownego, dwu-trzykrotnego badania przeciwciał IgM, czyli przeciwciał świadczących o aktywnym zakażeniu.

Badanie jest szczególnie ważne, gdy:

  • pacjentka planuje ciążę i chce poznać swój status serologiczny,
  • we wczesnej ciąży nie oznaczono jeszcze przeciwciał CMV,
  • wystąpiły objawy przypominające mononukleozę, takie jak gorączka, osłabienie, powiększenie węzłów chłonnych lub nieprawidłowe próby wątrobowe,
  • doszło do bliskiego kontaktu z osobą, u której potwierdzono aktywne zakażenie,
  • badanie USG płodu wykazało nieprawidłowości mogące sugerować infekcję wrodzoną.

Co dzieje się po potwierdzeniu zakażenia CMV w ciąży?

Potwierdzenie pierwotnego zakażenia u ciężarnej nie jest równoznaczne z zakażeniem płodu. Pacjentka powinna zostać objęta opieką lekarza prowadzącego ciążę mającego doświadczenie w diagnostyce infekcji i medycynie matczyno-płodowej.

Wykrytą, potwierdzoną badaniem kontrolnym cytomegalię należy leczyć lekami przeciwdziałającymi zakażeniu płodu. Leczenie może zmniejszyć ryzyko przeniesienia wirusa na płód, ale wymaga indywidualnej kwalifikacji, nadzoru lekarskiego i kontroli bezpieczeństwa terapii.

Badaniem pozwalającym rozpoznać zakażenie płodu jest amniopunkcja z oznaczeniem DNA CMV. Badanie wykonuje się:

  • nie wcześniej niż od 17. tygodnia ciąży,
  • co najmniej osiem tygodni po przypuszczalnym zakażeniu matki.

Zbyt wczesne wykonanie amniopunkcji może prowadzić do wyniku fałszywie ujemnego. Ujemny wynik PCR uzyskany w odpowiednim terminie jest bardzo uspokajający i wskazuje na małe prawdopodobieństwo istotnego zakażenia płodu, ale powinien być oceniany wraz z wynikami badań obrazowych.

Dodatni wynik potwierdza zakażenie płodu, lecz sam nie określa jego ciężkości. Konieczne jest wówczas regularne, specjalistyczne USG, szczegółowa ocena mózgu płodu, a w wybranych przypadkach również rezonans magnetyczny.

FAQ – cytomegalia w ciąży

Czy cytomegalia w ciąży zawsze jest niebezpieczna dla dziecka?

Nie. Zakażenie matki nie zawsze prowadzi do zakażenia płodu, a większość dzieci z wrodzonym CMV nie ma objawów po urodzeniu. Największe ryzyko poważnych następstw występuje po pierwotnym zakażeniu we wczesnej ciąży.

Czy dodatnie CMV IgG oznacza aktywną infekcję?

Nie. Dodatnie IgG przy ujemnym IgM najczęściej świadczy o zakażeniu przebytym w przeszłości.

Czy dodatnie IgM potwierdza świeżą cytomegalię?

Nie. Wynik wymaga potwierdzenia, zestawienia z IgG oraz często wykonania badania awidności IgG. IgM może utrzymywać się długo lub być wynikiem fałszywie dodatnim.

Czy cytomegalię można leczyć w ciąży?

W wybranych przypadkach potwierdzonego pierwotnego zakażenia we wczesnej ciąży specjalista może rozważyć leczenie przeciwwirusowe. Terapia wymaga indywidualnej kwalifikacji i nadzoru lekarskiego.

Czy ujemny wynik amniopunkcji wyklucza zakażenie płodu?

Ujemny wynik PCR z płynu owodniowego, jeśli badanie wykonano w odpowiednim terminie, jest bardzo uspokajający i wskazuje na małe prawdopodobieństwo istotnego zakażenia płodu. Wynik należy jednak interpretować łącznie z przebiegiem ciąży i badaniami USG.

Ekspertka: lek. Maria Oleksy – ginekolog-położnik, Intima Clinic.