Zaburzenia wzrastania płodu rozpoznaje się na podstawie badania ultrasonograficznego, gdy dziecko nie osiąga wielkości odpowiadającej jego wiekowi ciążowemu lub jego tempo wzrastania wyraźnie się zmniejsza. Nie każdy mały płód jest jednak chory – może być po prostu drobny. Jeśli USG wskazuje na ograniczenie wzrastania płodu, konieczne są regularne badania, ocena przepływów dopplerowskich i na odpowiednim etapie ciąży zapisy KTG, ponieważ zaburzenia wzrastania płodu wiążą się z podwyższonym ryzykiem niedotlenienia i obumarcia wewnątrzmacicznego.

Czym są zaburzenia wzrastania płodu?

Zaburzenia wzrastania płodu, określane również jako ograniczenie wzrastania płodu – FGR, z ang. fetal growth restriction – oznaczają, że dziecko nie wykorzystuje w pełni swojego biologicznego potencjału wzrostowego.

Podejrzenie FGR pojawia się najczęściej wtedy, gdy szacowana masa płodu lub obwód jego brzucha znajduje się poniżej 10. percentyla dla danego wieku ciążowego. Wynik poniżej 3. percentyla może wskazywać na ciężką postać ograniczenia wzrastania. Sam percentyl nie wystarcza jednak do pełnego rozpoznania. Lekarz bierze pod uwagę również:

  • tempo wzrastania dziecka pomiędzy kolejnymi badaniami,
  • przepływy krwi w naczyniach matki, łożyska i płodu,
  • ilość płynu owodniowego,
  • budowę anatomiczną płodu,
  • stan łożyska,
  • choroby i wyniki badań przyszłej mamy,
  • prawidłowość ustalenia wieku ciąży.

Wzrastanie jest procesem dynamicznym, dlatego jego ocena wymaga porównania co najmniej dwóch badań wykonanych w odpowiednim odstępie. Pojedyncze USG pozwala określić wielkość płodu w danym momencie, ale nie zawsze pokazuje jego rzeczywiste tempo wzrastania.

Czy każdy mały płód ma FGR?

Nie. Należy rozróżnić płód mały w stosunku do wieku ciążowego od płodu z rzeczywistym ograniczeniem wzrastania.

Płód może być zdrowy i rozwijać się prawidłowo, ale mieć mniejszą masę wynikającą z indywidualnych predyspozycji. Drobni rodzice częściej mają drobne dzieci, a niższy percentyl nie musi automatycznie oznaczać choroby lub niewydolności łożyska.

Zaburzenia wzrastania płodu oznaczają natomiast, że określony czynnik utrudnia dziecku osiągnięcie jego indywidualnego potencjału wzrastania. Mogą o tym świadczyć nie tylko niska szacowana masa płodu, lecz także:

  • wyraźne zwolnienie tempa wzrastania,
  • nieprawidłowe przepływy dopplerowskie,
  • małowodzie,
  • nieproporcjonalnie mały obwód brzucha,
  • nieprawidłowe parametry dobrostanu płodu.

To rozróżnienie jest bardzo ważne, ponieważ płód mały może wymagać jedynie obserwacji, natomiast rzeczywiste FGR wiąże się z większym ryzykiem powikłań.

Jakie mogą być przyczyny ograniczenia wzrastania płodu?

Przyczyny zaburzeń wzrastania płodu można podzielić na łożyskowe, matczyne, płodowe i związane z czynnikami zewnętrznymi. Niekiedy nie udaje się ustalić jednej konkretnej przyczyny.

Nieprawidłowa funkcja łożyska

Jedną z najczęstszych przyczyn zaburzeń wzrastania płodu jest niewydolność łożyska. Oznacza ona, że łożysko nie dostarcza dziecku wystarczającej ilości tlenu i składników odżywczych.

Do zaburzeń funkcjonowania łożyska mogą prowadzić między innymi:

  • nieprawidłowe ukształtowanie naczyń łożyskowych,
  • nadciśnienie tętnicze i stan przedrzucawkowy,
  • przedwczesne oddzielenie łożyska,
  • nieprawidłowe przyczepienie pępowiny,
  • zmiany zakrzepowe lub zawały łożyska.

Choroby przyszłej mamy

Ryzyko zaburzeń wzrastania płodu może wzrastać u pacjentek z:

  • przewlekłym nadciśnieniem,
  • chorobami nerek,
  • niektórymi chorobami autoimmunologicznymi,
  • zaawansowanymi chorobami serca,
  • zaburzeniami krzepnięcia,
  • niedożywieniem lub znacznymi niedoborami pokarmowymi.

Przyczyny płodowe

Ograniczenie wzrastania może mieć związek z:

  • zaburzeniami chromosomalnymi lub genetycznymi,
  • wadami rozwojowymi,
  • wrodzonymi infekcjami, między innymi cytomegalią,
  • powikłaniami ciąży wielopłodowej.

Czynniki zewnętrzne

Na wzrastanie dziecka mogą wpływać także palenie papierosów, spożywanie alkoholu, używanie substancji psychoaktywnych oraz przyjmowanie niektórych leków. Leków zaleconych w ciąży nie należy jednak odstawiać samodzielnie – każdą zmianę terapii trzeba omówić z lekarzem.

Jak rozpoznaje się zaburzenia wzrastania płodu?

Podstawą diagnostyki jest dokładne badanie ultrasonograficzne. Lekarz wykonuje biometrię płodu, mierząc między innymi:

  • obwód głowy,
  • wymiar dwuciemieniowy,
  • obwód brzucha,
  • długość kości udowej.

Na tej podstawie aparat oblicza szacowaną masę płodu i określa jej położenie na siatce centylowej. Szacowana masa nie jest dokładnym wynikiem w gramach, lecz obliczeniem obarczonym pewnym marginesem błędu. Dlatego ważniejsze od pojedynczej wartości bywa porównanie wyników z kolejnych badań.

Dla prawidłowej oceny konieczne jest również właściwe ustalenie wieku ciążowego, najlepiej na podstawie długości ciemieniowo-siedzeniowej płodu zmierzonej w pierwszym trymestrze.

Diagnostykę uzupełniają badania dopplerowskie, które pozwalają ocenić przepływ krwi. Najważniejsza jest ocena tętnicy pępowinowej. W zależności od wieku ciąży i sytuacji klinicznej lekarz może również analizować przepływy w tętnicy środkowej mózgu, tętnicach macicznych lub przewodzie żylnym.

Oceniane są ponadto:

  • ilość płynu owodniowego,
  • ruchy płodu,
  • napięcie mięśniowe i ruchy oddechowe,
  • budowa anatomiczna dziecka,
  • wygląd i lokalizacja łożyska.

Jeżeli zaburzenie wzrastania płodu zostanie rozpoznane wcześnie, szczególnie przed 32. tygodniem ciąży, lub towarzyszą mu wady rozwojowe, lekarz może zaproponować poszerzenie diagnostyki o badania genetyczne albo badania w kierunku wybranych infekcji wrodzonych.

Jak monitoruje się płód z zaburzeniami wzrastania?

Płód z rzeczywistym ograniczeniem wzrastania wymaga stałej obserwacji, ponieważ jest bardziej narażony na przewlekłe niedotlenienie oraz obumarcie wewnątrzmaciczne. Celem kontroli jest rozpoznanie pogorszenia jego stanu odpowiednio wcześnie i wybranie najbezpieczniejszego momentu zakończenia ciąży.

Zakres monitorowania zależy od:

  • tygodnia ciąży,
  • stopnia ograniczenia wzrastania,
  • tempa przyrostu masy płodu,
  • wyników badań dopplerowskich,
  • ilości płynu owodniowego,
  • współistnienia nadciśnienia lub stanu przedrzucawkowego,
  • dotychczasowych wyników KTG.

Biometrię płodu powtarza się w odstępach umożliwiających wiarygodną ocenę tempa wzrastania. Przepływy dopplerowskie mogą być kontrolowane częściej – od wizyt co kilka tygodni do nawet kilku badań w tygodniu, zależnie od stopnia ryzyka.

Na odpowiednim etapie ciąży wykonuje się także kardiotokografię, czyli KTG. Badanie rejestruje czynność serca płodu i aktywność skurczową macicy. Nie mierzy ono wzrastania dziecka, ale pomaga ocenić jego bieżący dobrostan i reakcję na warunki panujące w macicy.

Nie każda pacjentka z zaburzeniami wzrastania płodu wymaga hospitalizacji. Jest ona rozważana między innymi wtedy, gdy wyniki przepływów lub KTG są nieprawidłowe, występuje ciężki stan przedrzucawkowy albo potrzebny jest bardzo częsty nadzór.

Czy ograniczenie wzrastania płodu można leczyć?

Nie istnieje domowa metoda ani lek, który w każdym przypadku przywróci prawidłowe wzrastanie płodu. Postępowanie polega przede wszystkim na:

  • rozpoznaniu i jeśli to możliwe leczeniu przyczyny,
  • kontroli chorób matki, zwłaszcza nadciśnienia,
  • zaprzestaniu palenia i używania substancji szkodliwych,
  • regularnej ocenie wzrastania i dobrostanu dziecka,
  • wyborze optymalnego momentu porodu.

Samo leżenie, znaczne zwiększanie kaloryczności diety lub stosowanie suplementów bez potwierdzonych niedoborów nie leczy niewydolności łożyska. Zalecenia dotyczące odpoczynku, aktywności i żywienia powinny być dobierane indywidualnie.

Najważniejszą decyzją jest ustalenie, jak długo można bezpiecznie kontynuować prowadzenie ciąży. Z jednej strony dąży się do uniknięcia zbyt wczesnego porodu, z drugiej nie można pozostawić dziecka w macicy, gdy środowisko wewnątrzmaciczne przestaje być dla niego bezpieczne.

W przypadku ryzyka porodu przedwczesnego lekarz może zastosować glikokortykosteroidy przyspieszające dojrzewanie płuc dziecka.

Rozpoznanie zaburzeń wzrastania płodu nie oznacza automatycznie konieczności cesarskiego cięcia. Sposób porodu zależy od tygodnia ciąży, przepływów dopplerowskich, zapisu KTG, ułożenia dziecka i innych wskazań położniczych.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Po rozpoznaniu zaburzeń wzrastania należy przestrzegać terminów wszystkich badań kontrolnych, nawet jeżeli przyszła mama czuje się dobrze. Zaburzenia wzrastania płodu często nie powoduje objawów zauważalnych przez pacjentkę.

FAQ – zaburzenia wzrastania płodu

Czy niska szacowana masa płodu zawsze oznacza chorobę?

Nie. Dziecko może być drobne konstytucjonalnie. Lekarz ocenia również tempo wzrastania, przepływy dopplerowskie, ilość płynu owodniowego i inne parametry dobrostanu.

Czy dziecko z zaburzeniami wzrastania płodu może nadrobić wzrastanie?

To zależy od przyczyny. Niektóre płody utrzymują stabilne tempo wzrastania na niższym percentylu, natomiast przy niewydolności łożyska ograniczenie może się pogłębiać. Dlatego konieczne są kolejne badania.

Jak często wykonuje się USG i KTG?

Nie ma jednego harmonogramu dla wszystkich pacjentek. Częstotliwość zależy od tygodnia ciąży, masy płodu, przepływów dopplerowskich i innych czynników ryzyka. KTG i badania Dopplera mogą być wykonywane częściej niż pomiary biometryczne.

Czy zaburzenia wzrastania płodu oznaczają poród przedwczesny?

Nie zawsze. Przy prawidłowych przepływach i stabilnych wynikach ciążę można często bezpiecznie kontynuować. Wcześniejszy poród jest rozważany, gdy dalsze pozostawanie dziecka w macicy wiąże się z większym ryzykiem niż wcześniactwo.

Ekspertka: lek. Weronika Marek – ginekologia i położnictwo, Intima Clinic.

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje profesjonalnej porady lekarskiej.